Zo Vontawi
Zomi te tangthu tuamtuam kepcing nading, ngaihsut natawh a kibawl a hihi.


Teeklui Zomi te tangthu

Zomi te piancil na (sul)
IPu ipa te in lai a kician in nanei lo uh ahih man in, asul uh(ih taangthu) cian tak a, i kan nading baih lo hi. Tua ahih manin i tangthu gelhte khempeuh Atamzaw la tungtawn pan ahi zongin, kamtawh kigen sawnna tungtawn pan ahi zongin, mualsuang tung aa, lim kisuaite siksan in i tangthute na gelh uh hi.
Nidang in i pu i pate minam lian mahmah khat, ukpi khat aa, A ki uk Minam khat ihih na ciantak in ikan zawh loh hangin Zo mi te leitungah ah Minam pi khat ihih na thu itel itheih ding kisam mahmah hi , tuhun tangthu kan (Historian)te in mihingte nuntak zia leh Minam Tangthu a kan uh ciangin, Asia tangthu a hel loh phamawh hi.kici hi. Tua a hihman in tuhun ciangin Zomi te tangthu ihkandanding leh a olzaw, a nuamzaw hong suak hi. Zomi te pianciilna a kante in, Khul pan, Chinlung pan cih bangin a tuamtuam ummawh uh hi.hih upmawh na pen ingaihsut ciangin Zomi te piancilna pen, Khul (kawhawm) pan hileng ki lawm hi. Ei Zomi te pen thu, a kivai khak uh ciangin
khul pan piang hihang ci-in na kivai khak uh hi. Tua a hih man in Ei Zomi te pen ihtangthu ihkan ciangin khul ciangbek mah kikan thei hi.
A hihhangin tuhun tangthu siam te in Noah tate Shemham leh Japhet te u nau sungpan in Japhet suan te hihang ki ci hi. Japhet suan te pen sen gamah B.C. 4000 kiim pawl in na tung uh.a, Tua hun lai-in tualgal kidona tam mahmah ki ci hi.

BC 2000 Hih hun laiin i pu i pate Tibeto-Burma dangte tawh Sengam, mal-sak lam Kansu kuam, Lanchou khawpi kiang, T'ao lui gei tengah teeng dingin ki-ummawh hi

1766 BC pawl in (Xiz) ukpi-in mipi te itna leh hehpihna tawh uk lo in, gitloh na leh ki phatsak natawh uk a hih manin (Shang Dynasty) uk na hongpiang hi.Shang ukpi pa in khuakim ah hausa upa koihlo a hih manin, zomi te in ol tak in shang kumpi ukna BC1122 kimpawl in sutkha zo hi.

Zo ukpi khutsungciangin shang ukpi kisap nateng thei a hih manin khuakim ah hausa upa koihkim a hih manin kuamah in ukpi zaa sutzo pak lo hi kici hi. Zomite uksung in khangto mahmah uh aa, ki -uk zia zum nasep zia, khat leh khat kizahtak zia, lo khoh singpuak na leh sumbawl paiibawl na te ah khangto mahmah uh hi. Hih hunpen miciim (philosopher) Sengam ah, a khantoh mahmah hun hi. Ci-in ki ciam teh hi. Tuahun aa, mi minthang zaw diak te a hi. ConFuCius, Laotzu leh Mencius te ahi hi. Sente in hih miciim te lak ah thupi a sak pen uh (Con Fu Cius) (amin thak kung -futze)
a hi hi. A mahin siangtho na, huahna, dikna leh pilna, khat leh khat kithupi simna Nupa ki kal, lawm leh gual kikal, Ulian Uneu kikal ah ki zahtak zia, Inn kuansung ki zahtak zia, Inn kuansung nuntak zia, beh leh phung ki it zia dingte, ki makaih na, Innluah na, Sahawm zia te ki ciantak in hilh hi. Tua a hilhzia te, Tu hun Zomi te in i ngei na i cihcih a hihi. pu yu(zo) hong khang a kipan in kipum khatna hong piang khia hi. Tuabang a kilemna kipum khatna hong om ciangin a mah pen VAN PI TAPA (Son of Heaven) ci liang uh hi. Amah in Hwangho (Yellow River) a ki ci gun kuam leh mual khempeuh uk hi. Pu 'yu'(Zo) in sen gam a uk a kipan in kumpi ki-ukna paizia kician tak in kibawl a, lo khawhna lam, nasep na lam khangto mahmah hi. Zomi te ngei na te hih hun lai pek a hong ki pan kha a hihi.



Kawlgam Lutna.

Tua cingin BC256 kimpawl in Zomi te in Uk pi a seplai in siah (tax) tam lalua a hih man in Chin a kici mitein Zomi te ukpi zaa, sutkhia kik uhhi.tua hun lai-in zomi te in lai ki nei khin hi. A hih hangin Zo ukna hong sut kha chin minam te in, savun tung a, i lai ciapteh te hong laksak a hih man in tanglai i pu i pa te in UI in hong neksak ana ci uh a hihi. Tua a heh luat man un Uisa bang nane in tu dongin zomi a ki ci atam zaw in Uisa ki ne kim ciatin ngeina saneklim khatin kingaihsun hi Hih Chin ukpipa Shih Huang Ti hi aa, amah in BC 256 pan in 206 dong uk hi. Tua khit ciangin sen gam ukpi ki khel toto in tu dong ki zom to suak hi. Sen i cih kammal in sen te min bulpi chine chin Qin pan a hong piang kha a hihi. Hih chin minam te tudongin sen gam ah teng suak uh hi.hih Chin minam te uk lai-in sengam kumpi gam Empire hongsuak hi. Tua kumpi ukna hong kipat aa, kipan in
GREAT WALL bawl, ciang hong kipan uh hi.Tua kulhpi X tai 2500 sau hi. Tudongmah in thupi ki sa mahmah hi. Tua GREAT WALL ciang(sem) dingin mi aman uh a hihman in kuamah ut lo in mun tuam gamtuam tek ah tai(pem) uh hi. chin te in kulhpi ciang dingin aana tawh mila in sila bangin sem sak a hihman in, BC150 kimpawl in I pupa te sengam pan in nisuah na lam ah lal (pem)ding hongvai hawm uh aa, sengam pan in nisuah na lamzui-in hong pai kha uh hi.
Hongpai khiat uhciang in takawng lam zui-in tuikangpi (Chindwin) dung zuisuk in kawlgam laizang lam ah,damdam in hong ki suan(khin) suksuk uh hi BC 100 kimpawl ciangin tuikangpi Chindwin leh Irrawady kituah na mun hongtung suk uh ciangin, Hih mun ah Kawl te tawh hongki mu in Kawl te in Chin te nasa in lua mahmah uh hi. Banghang hiam cih leh Great wall lamsung hi-in a sem dingin miman kawikawi cih pen mi khem peuh in thei tek uh a hih man in Chin te ki kihta mahmah hi.tua hun a, i pu i pa te in
bawmpua (lelpua) kawm in tuikang dung hong zui suk ahih man in, tudongmah in kawlte in Tuikang pi pen ChinDwin gun a ci suak a hihi. Kawl te in Zomi te pen Sengam a, kulhpi lam Chin te i hih loh lam a theih uh ciangin Kawlpau tawh Tu-Nge-Chin (lawmaw) ci-in hong sam in Tu-Nge-Chin te hongcih na pen tuhun ciangin Chin cih min hong piang kha hidinghi ci-in zong ki ummawh hi.Tua bek
tham loh in Kawlte in Bawmpua te ci-in hongsap na hangin zong Chin (seng/akbawm) cih min hongpiang hi dingin zong ki-um mawh hi. Tuabang tenghang in Kawlte in Chin leh Zomi a khen tel theih loh uh min pen, Tudong in Kawlte in Chin hongci a suak uh hi, ei lah i pu i pa te nammin mah pua in ZOMI a ki ci-i hi hi.

KawlZang Tunna

kimpawl in Kachin leh Zomi te a Unau un BC4-BC1 kim pawl in Mekhong keh Yangtze kimtengah na teng uh aa, tuapan in gal leh sa haksat na hangin Zomi ten kawlgam lam zuan in pai leuleu uh aa, kachin ten Zomi te nungah hongzui uh hi.kachin te a hihleh tulai atk a omna uh Kachin gam a tun uhciangin Zomi tephanawn kei ni ci-in khuasat uh aa, tudongin na teng(om) suak uh hi.tuahunlai pen AD 6 kimpawl dingin kilam en aa,Zomi te pen (Tuikangpi)ChindDwin leh Irrawady kituah na munpan tungta uh hi. tuapan in Pagan ah ki tungin, tua hun lai pen Dahpa leh Penglam te khanlai hun sung hong hi ta hi. Dahpa leh Penglam pen AD108 kimpawl in piang hiki ci hi. Tuahun lai-in Tualgal tuamtuam tamlua a hih man in Ipu Ipa te pawl khat in nitum nalam zuan in pai khia uh a, Mongyua leh Gunkhawm ki kal Mongyua, Dipeyin, Pale cih tengah na teng uh hi. Tua lai mun tengpen ipu ipa te in KHAWKHEN na ci uh hi. Tua hun sung pen AD 600-800 kimpawl teng hong hi ta hi.AD 842kimpawl ciangin Tayet, Aunglan, Minbu, Tawngdwingyi, Pohpa (Pupamual) kim tengah na teng uh hi. AD1300 kimpawl ciangin Sagai, Enwah, Penyah kimtengah teng uh a, Ava Mangpa (TiBawMin)khan lai hi-in LengTongHoih hun lai hiding in ki ummawh hi.
Tua bang tengtawh tuhun Kawlgam lai zang tengah ki om kawikawi a hih manin KamPau kilam dang na a tuamtuam hong om toto in mun tuamtuam ah ki tengkawikawi hi. Tu laitak a, Ih Zogam/Chin State zong Ihlut namun kibang kim lo lai hi. Pawl khat-te Kawlgam lai zang Makuai, Pegu, Irrawady,Zangkong leh Zakhai gam tengah teng uh a,Asho/Zaw kici uh hi. Pawlkhat-te Kawlgam laizang panin Pahkuhko lamah, Arrakan gam lam pan in Zogam lut in Khumi na ki ci uh hi. Pawl khat te Pagan khua pan in Irrawady kan tan in Zogam nalut uh a,Cho na ki ci uh hi.
Tuaciangin pawlkhat-te Gunkhawm kantan in tulaitak a, Kale Kabaw kim tengah na tung to uh a,Kawlzang naci uhhi. Hih kawlzang pan in Zomi te Ihkithehzak mahmah na munpi hongsuak hi. Hih mun ah i ten lai-in ipu ipa te sul kantheih ding tamlo hi. A hi zongin Khampat pen Zomi te Khuapi khat nahi ngei-in tua mun ah i sanggam Thado te suan Mawngkung Khampat Bungpui a ki ci khat ipu ipa te sul i kan theih ding om hi. Kawlzang i om sungin Shan te uk na, aana neih hun tawh kituak in Kulhpi a cian hun mah tawh kituak hi. Rajayu khua ah zong ukpi khat om in Tualgal tuamtuam hang leh Kulhpi cian' nop lohna hangin AD 1400 kimpawl in Kawlzang panin na lal khia leuleu uh a, pawl khat-te in Meitei gun dung zui toto in Lailun khul ah na tenguh hi. Tua pan in gam hoih na zuan in na lal leuleu uh a, Falam, Hakha, Matupi, Thantlang gam teng ah na teng uh hi.tua te Laimi Zotung Zophei na ki ci uh hi. Tua ciangin pawl khat-te kawlzang pan in lei taw lam zuan in paisuk uh a, Paletwah, Kanpalet, dongah na tengin Khumi leh Cho naki ci uh hi. Pawl khat-te Kawlzang panin Tuingo dung zui to in zangtam atun uh ciangin Ngatan luidung zui-in Ciimnuai khul ah na tunguh a, a dang pawl khat-te Thuamvum panin ni tum na lam tuaksuk in Sialtang lui atun uh ciangin zui to uh a,Ciimnuai khul mah na tung uh hi. Cimmnuai itun hun pen AD 1420 kimpawl hidingin ki-um mawh hi.
AD 1650 ciangdong Ciimnuai leh Geltui tengah ki om hi. Tuamun ah Thangho leh Liando, Cingkhup leh Ngambawm, Galngam leh Hangsai cih te Ciimnuai leh Geltui apianguh hi kici hi.
Zogam ah Zomite pen Kawlgam lai zang pan in mun tuamtuam i tun tak ciangin i minam min taktak kua mah in ki zang nawn lo in i behmin a hih kei leh ipu ipa min khawg tawh kisam in i om hi, tuate pen a tangpi thu in, hihbang dan ahi hi. Kawlgam laizang lam a, a om pawl khat-te in Asho kici-in Thayet, Aunglan, Minbu, Natmawk gam tengah teng uh a, pawlkhat-te Yaw, Chaw, Kyaw, Saw ki ci-in Gangaw, Htilin, Ngape etc:tengah teng uh hi. pawlkhat-te Lai, Laizo, Laimi ki ci-in Lailun khul na tung masa uh a, tua Lailun pen Suntha khuagei ah om hi Haka, Falam, Thantlang,Matupi
kimtengah tengin, tuanuai ah Falam gam sungah beh/minam tuamtuam in om lai-in Tlaishun, Zangiat, Khualsim, Hualngo, Ngawn, Lente, Tapong, Zahau,Hlawnceu, Sim, etc:cihbangin na kikhen lai hi, tua mah bangin Haka leh Thantlang,Matupi gamsung a, a om te zong Senthang, Zophei, Miram, Mi-e,Lautu, Khualsim,Zotung etc:cih bangin na ki khen lai hi. Tua mah bangin Mindat leh Kanpalet gamsung a, a tengte zong Cho, Kcho, Khumi etc. cih bang in na ki sam tawm uh a, Mindat leh Kanpalet gam sungah minamneu nono-te lak pan in m’vaklaw/tuilichang, m'kanglaw/nitu, khankhawchang/khanchaak etc cih bangin na ki lo uh hi, tuabang mahin Paletwa leh Matupi gam sung a teng pawl khat-te pen Khu, Khumi, Khami etc cih bang in na ki sam uh a, khenkhat-te pen Mira, Khamichaw, Anu, Khawngsu" na ki ci uhi. Tua mah bangin Tedim leh Tonzang gam sunga, tengte zong Zo, Yo, Zomi cih bangin ki sam in, tua te sung panin Sim, Thado, Hualngo, Guite,Sihzang, Saizang,Yo,Dim,Phaileng, etc:" cih bangin ki omlai hi. Kawlgam sunga om zomite ki sap na a tuamtuam in om a hih hangin Zomi suan leh khak te vive ahi hi. Hih a tung a te khempeuh pen Sengam pan a Kawlzang, cihbang a, a pai toto te ihi hi. Lailun khul pan leh Ciimnuai khul pan in pawl khat-te India gam Manipur leh Mizoram ah tengin, pawl khat-te Bengladesh gam lamah na om kawikawi uh hi.Ei Zomi te Ngeina(Dan) bang hi leh tanglai pek a ki pan in ipupa min a puasuak I hih man in Upen hileng kilawm hi.banghang hiam cih leh behkhat sung ah zong a U pen te in a behpi min pua uh hi.tua a hih man in EiTedim kampau te in tudong in Zomi min mah a pua lai te i hihi.













. Ciimnuai Pan Khua Tuam Tuam

I pupa Ciimnuai a tun ciangin Namniam, Namsang cih om tuam lo in sawtveipi tak na om uh hi. Tualai ah, a om sungin a hiam zat-te uh Teipi leh Temphulh kici (Temtawng) bekzang uh hi. Azawng te'n Sazukki ahih kei leh Kaikawn (Singgil kisui) peuh tu in zang uh hi.
Ciimnuai khua pan in suan leh khak hongnei in apawl cinzawk uh ciangin Khuakhat bek ah tenkhopding in gam leh leitaangh khamzo nawnlo uhhi. tua a hihman in gam hoihna leitang hoihna hongzong in hongkuankhia uhhi. Hihmun pan in minam tawh kisai (Te) icih kammal leh (Pau) icih kammal hongpiangkhia ahihi. (Te) icih kammal in minam khen-neu khat ii kilawhna hi aa, ikampau, i awkiah tawmkhat akilamdang manin minam tuam iki sakha hi. Zomi mah hina pi iten-na munpanin kikhen thangkik in ipau iham a kilam dang khiat ciangin pawlkhat te'n kiliatsak na leh nopsak na zong hong ngah ta uh hi. Ahi zongin tuhun ciang mahmah in zong i minam kibat pih pawl khat-te in ki hazatna, min deihna in Unau khat kim lai mi'suktuah a i om pen limtak ngaihsun leng lungnop huai lo mahmah hi. Hih pen Manipur gam sunglam leh khuakim a tengte in a buaipih leh a nathuak thu uh ahi hi. Ciimnuai khuapan in Geeltui, Kalzang, Mualbem, Vangteh, Dimpi, Khuasak, Balzang, leh khua tuamtuam sat uh hi. Pu Hanghil leh a naupa pu Milun makai in Balzang khua na sat uh hi. Balzang khua pen daamlak gammang tulak a hih manin Hanghil suante Zho(YO) ki ci hi. Balzang khua pan in Bumzang khuasat uhhi. Bumzang khua pan in nampi zangah uhhi. Pu Songthu' tate pu Thahdo, Thahthang leh Thahgen te makai-in gungal gam Tuimui (kaptel gam) ah va teenguh hi. Pu Ngengu makai in tuhun a, Saizang buzung khang Sihkhuk zangtengah teenguh hi. Atui nek uh pen sihtui ahihi. Tua sihtui khukkim nai ah sawtvei pitak teeng ahih man un, amau pen Sihzang te ki ci hi.Tuamun panin tapa Suantak nei-in, amah hongkhan ciangin gamdang sat dingin Sialtang mual dung zuisuk uh aa, Tuanlui a phak uh ciangin luidung zuito leuleu in tuhun aa, Khuasak khuataw ah teeng uh hi. Tudong in Suantak Suangphuah zong omlai in tuamun pen Suantak kici hi. Tuhun aa, Teizang
aki ci-te(Teizang kampau) pen Ciimnuai pan in Meiitei gundung zui-in paisuk uh aa, gunpi kaa atun uh ciang in veilam ah kahto in Teiisingpo na zang tam khat ah tenguhhi. Teiizang khuasat masa papen pu Vumlong, Sinte, Kawihang, Phulte leh Dakkam te ahi hi. Aten namun zui-in Teiising tam na zangtam ah teeng ahihman un Teiizang a ki ci a hihi. Ciimnuai pan in Gangte in Guava khua(kaptelgam) Sialsih, Lunmual, tuapan in Pakzang, Laitui, Phaikhua te ah teenguh hi.Gangte mi pawkhat te pen Ciimnuai pan in Tongtui, Suangphei, Pakzang,Laitui, Phaiza, Heilei leh Kawlni ah na teeng uh hi. Ciimnuai khuapan in pu songkip hong khanciang in khulpi zuankik uh a, thualphai tui ne in Cianlai ah teenguh hi. Pu songkip in tapa thum nei in Songput, Thawmte,Thuangdo te a hihi. Songput in biakna lam sem in Tul hongtawi hi Thawmte in gamsung hongvai hawm in pu Tuangdo pen Kawl ah tai-in Lengkui nathoih(bia) hi kici hi. Saizang te cih min hongpian khiat na pen Gamsai po na zangtam khat ah nateeng masa ahih man in Saizang kici a hi a, tua aa kipan in Saizang hong piang a hihi. Teeklui khua pen saizang pan in 1918 kum in pu Neng Gin (Songlam) makai-in Teeklui khua akisat a hihi. Tuabang teng in mun tuamtuam ah kitai in khua tuamtuam ah i om hangin ciimnuai khua pan aa, i ki khen khia aa, itenna mun zui-in i pau i aw kiah hong kilam dangbek ahi aa, a mi a kilam dang i hi kei hi banghiam i cih leh eite pen Zo mi i hihi.






Teeklui khua kisat na thu


Zomi te a tamzaw Ciimnuai pan kipan in khuatuamtuam leh muntuamtuam ah kipem aa, tuapan in Teeklui khua mi tepen Saizang khua panin a kipem hi aa,Saizang khua ah kum tampi mah aki omkhit ciangin 1818 kumciangin Pu Neng Gin makaih natawh Teeklui khua a kisat a hihi. Teeklui khua a kisat na a bull leh a thupaizai te a ki kankan ciangin suakta taka a nuntak, omnop na hang zong a hihi. Abei sa hun in khuasat na taangthu hong kidot teh thu hoih di ci-in mun leh gam deih man in Teeklui khua kisat hi cih peuh in kigen hi. Atak tak in mun leh gam deih man na hi masa lo in tungsiah KhuaHausa te tawh kilem loh man na hi zaw hi.Tua a hih man in Teeklui khua kisat na pen anduh gilkial man hi masa lo in mailam thukhual na leh ki-it na,lungnop khamuan na bulphuh in Teeklui khua a kisat a hihi.
2008 kum in khuasiansuah ih neih na-ah Saizaang Hausa khat,Gawngmual Hausa khat,LaiLui hausa khat,Ngennung hausa teng sam in mawhmai na i nget mah bang in abeisa aa ih lungkim loh na khempeuh Zeisu sung ah tuisuak suak in kiciamteh nawnlo hi.
Teeklui khua kipat na thu in kua maan,kua mawh cihna hilo in athu amaan bangin ki pulaaknuam hi.Pu Neng Gin gamvaak vagiah ngai in apai na munkhat ah Mualbem papi khat khautang hok aa-a om pen sakhi-in mukha in akap leh tuh pa Tualpuan baanteep kai kaplet sak kha hi.Tuh thu hang in thu kinei na hongpiang hi (tuh pa pen sukte beh na hi citciat hi) Hausa zum ah kitun in pu Neng Gin Liau sum tampi tak nangen uhhi.Tuh ban ah pu On Phung leh Pu On Liing kitot na hong piang leuleu in,Pu On Liing in Saizang hausa te mai na mu zaw ahih manin Pu On Phung in lel a hihman in liausum tampi mah na garm hi.Adang thutuam tuam zongh omlai hi kici hi.
Tu thute huhau in pu Neng Gin in la: na Phuak aa anuai aa bang a hihi.
(a)Lunmaang khang sum bang bia laang e,bat phului naang bang diang e.
(b)Lung heh leenmual kal ing e,sinlai dam mawh kei hing e.
Hih Bang thu teng hong pian khit teh Saizaang khua ah om dan khawldan nuam hongsa nawn lo ahih manin Saizang Sukte gam ukna nuai pan suahtaakna di hong vaihawm in khuasat pu leh pi te in Kam Hau ukna gam sungah mun leh gam di hong zong uhhi. A masa in Sezaang khua na en uh aa tulai ah Dimte na omkhin uh hi, tuhciangin Thang zaang gam na en leu leu aa hong lemthei tuan lo hi.Atawpna ah tu aa ih tenna Teeklui gam na en aa, Ngennungg,Laailui,Gawngmual gam ahihi.

Tuh hunlaitak in Zogam ukpipa Hau Cin Khup tungah ngen di-in Innpi pa Pu Neng Gin makai-in Pu Am Thual, Pu Go Thawng, Pu Awn Go, Pu Thawn Gin, Pu Kai Sut, Pu Goih Son, Pu Vum Sing te tawh dangkaa Rs. 80 bei in nahawh uhhi. Ukpi pa Pu Hau Cin Khup in “Inn (30) na phak uh leh khuasat thei uh teh“ ci-in phalna apiak tak ciangin khua tuamtuam om beh leh phung u leh nau meltheih, lawm leh gual teng kaikhawm in Teeklui khua tudong in khuakip khat hongsuak hi.
Khua tuamtuam pan in pi leh pu te Teeklui khua a kip zawh na di-in a nuai aa tengin na pawm uh hi.
Mualpi khua pan:
Pu On Tel ,Pu Nengg Zam,Pu Tuah Khup,Pu Son Suan,
Vong mual khua pan:
pu Vungh khua Gin,Thangkha:l(Ha:u Pi) Khua pan pu Phung Vung, Pu Tawn Thang,Pu Zel Khai,Pu Kaaii Khup,Pu Tut Thang
Lailui khua pan:
Pu Nok Suang,Pu Hen Pum,Pu Khoi Gin,Pu lutt Gin,Pu Kip Thawngg,Pu Zel Khual
Tualzaang khua pan:
Pu On Khaw Tual
Sezaang Khuapan:
Pu Tun Gin
Zampi khua pan:
Pu Khual Cinn-(Tel lo,cian lo)
Teeklui Khua ah hongom ciang un panmun neih loh phamawh ahih manin hong kiteel in a nuai aa bangin hong kiseh uhhi.
1 Pu Nengg Gin-Hausaa(Song lam)
2 Pu Go Thawng-Hausaa huh(Song lam)
3 Pu Tawn Gin –Taangko(Mun Suang)
4 Pu Am Thual-Siampi(Song Lam)
5Pu Kai Suutt- Khuasasem(Song lam)
6 Pu On Go-Sikk Seek(Song lam)
7 Pu Song Gin –Daak tum:(Mun Suang)
8 Pu Luan Khup-Daaktum:(Munsuang)
9 Pu Gen Khaw Thang-Daaktum:(Halkikk)
10 Pu Son Khaw Thawng-(Member)
11 Pu Vum Siing(Member)
Tunggsiah U Liante hong pai tak ciangin (tuhun hi leh Aak khai bang dan) zulup/niangtui sii di in beh khat ah mikhat ta kiseh in tute pen Beelbil ki ci-in logam zong midang te sa’ng ahoih kipia zaw hi.
1.Pu Nengg Gin (Hausaa)-Song lam
2.Pu Go Thawngg (Hausaa huh)-Song lam
3.Pu Am Thual (Beelbil)-Song lam
4.Pu Tawn Gin(Beelbil)-Munsuang
5.Pu Tel Gin (Beelbil)-Gualnam-kip gawt
6.Pu Gen khaw Thang(Beelbil)-Halkik
7.Pu Phung Vungh(Beelbil)-Kikkaii
8.Pu Vial Thuam(Beelbil)-Tawmging
9.Pu On Tel(Beelbil)-Zuisang
10.Pu Tawn Thang(Beelbil)-Tungglutt
11.Pu Tut Thang(Beelbil)-Songpuut
Hih bangin pan mun leh kivaipuak zia teng hangman khit uhciangin muntuam khuatuam aa, om u leh nau sanggam teng hongphawk uh aa,Khuakhat sat a baihloh zia ahaksat zia teng hong tuak uhhi. Khanglui ten Paunaak ah Khuasat lo in khua hong sat keihen la,Zi ma lo in zi makei un acih mah bang un khuasat leh Zi mak baih lo hi,nuam lo hi ,na sin kei un cih na kammal a hihi.Tua mah bangin Pu Neng Gin in Teeklui Khuasat zawh kumkaai lo in anu hong si in,apa‘ pu Hen Vial alung leeng lua in Saizaang hong ciah kik nuam hi.Tuh bek hilo in pa ki unau pih,anau pa Pu Vial Khaw Vungh lungleeng in Saizaang khua hong ciah sanh kik in anuai aa la: na phuak hi.
(a)Vaangkhua li bang cinnop lai a katuai sul ahei aw e
(b)Tuun kiak nua aa zua ngaih sial in vaangkhua ziin bang liing sak e.
SaiZaang khua pan atai khak di ciang in zong Saizang innpi pa Pu Do Tual in, a innka dolcial te puasak nuamlo ahih manin anuai aa la na phuak laai hi.
(a)Thaang nen dol cial thauluang lot saa ngailo bang tuang nusia’ng e.
(b)Mawng bang peemna dimtui nen ah khang saawn zinn bang kah vang e.
Pu Neng Gin in Saizang khua pan in Teeklui khua a kisatna thu a tam lawhna:
1 (a) Lunmang khang sum bang bia lang e, bat phu lui nang bang dia’ng e.
(a) Lung heh lenmual ka ling e, sinlai dam mawh kei hi’ng e.

2 (a) Thangnen dolcial thau luang lotsa, ngai lo bang tuang nusia’ng e.
(a) Mawng bang pem na dimtui nen ah khang sawn zin bang kha vang e.

1. (a) I vangkhua ni bang lun dinga, lun vangkhua bang ding hi e.
(a) Sau gel lo bang kong kawm dinga, ning nekna nuam ding hi e.

Teeklui khuamin hongpian khiat na thu:
Zogam Ukpi pa Pu Hau Cin Khup kiang pan in Phalna kip angah khit tak uhciang in khuasat pi leh pu te zongh ih khua min di bang sa di ih hi hiam cih na kikum uh hi.Pawlkhat in Khum mual cih deih uh hi. Khuammual a deih na in,Tuh hun laitak in innmun zaang tengah khum Sing bek bek po ahihman in “Khuummual “ cileng kilawm di hi ci-in adeih uh a hihi.
Pawlkhat leuleu in Teeklui cih min nadeih uhhi. Teeklui akhiatna in Teeklui gam ah Theiteek tampi aom hangin tulaitak in Pa Pau Hen Nang’ Tuidawl ah Theiteek kung lian mahmah khat napo in a dang Singgkungg te lak ah zong na kilangh mahmah ahih manin thei teek leh Tuidawl lui min gawm in Teeklui cih a deih na uh a hihi.Tua ciangin khuamin di-in Khummual leh Teeklui hong om hangin a tamzaw lung kim na tawh Teeklui na kipsak uh aa, tudong mah in ih khuamin pen Teeklui khua a kici suak a hihi. Ka ngaih sutsut ciangin ih khua minpen a hoih mahmah khat hi aa, ih pi leh pu ten ih khuamin a naphuah siamzia ka nung theih kik san hi.Banghang hiam? Cih leh Khanglui te in Theiteek mangmat leh mang hoih in na ciamteh in teeksih,hinsawt, Khansawt ci-in na ciing uhhi. Tua a hih man in Teeklui cih khuamin pen a min ngaih in, zaknop in mangsia in zong kailo a hih man in khuamin hoih mahmah khat a hihi.

Laibu etkak teng


1. C. Thang Za Tuan. “Zomi te Pusuah Cilna, Khanlawhna Leh Khantohna,”
2. Tedim BEHS No.1 Sangpi Golden Jubilee Magazine. eds. H.Gin En Cin leh adangdangte. Yangon: MBC press, 1999.
3. C. Thang Za Tuan (Prof. Ph.D), Advisor of ZBCM, Lecture hand out given in Tamu ZBCM Youth Conference, in May 2004.
4. Cin Za Nang, Cin Sian Pau leh alawmte. “Zomite Pianna Thu,” Sezang Khua Kum 100 Cin Magazine,2004.
5. G. K. Dal. “Ciimnuai Mi, Tedim Mi,” Tedim BEHS No.1 Sangpi Golden Jubilee Magazine. eds. H.Gin En Cin leh adangdangte. Yangon: MBC press,1999.
6. Hau Khan Langh. Suangphei Khua Hualnam Beh Kipawlna Laibu. 2008.
7. Khen Za Sian. “I Pu I Pate’ Sul,” Tedim BEHS No.1 Sangpi Golden Jubilee Magazine, eds. H.Gin En Cin leh adangdangte.
8. Yangon: M. BC press,1999.Ngulh Khaw Suan. “Etlawm Mualkuam Zogam Nuam,”
9. Tedim BEHS No.1 Sangpi Golden Jubilee Magazine. eds. H.Gin En Cin leh adangdangte
10. Yangon: MBC press, 1999.Ps Kham Do Nang. “Zo Khang Tangthu,” Gamngai 21st Century Thanksgiving Magazine. ed.
11. Cin Khen Mang. Yangon: Hebron Printing Press, 2008.
12. Tuan Khaw Kham. “Zomi Tawh Kisai Theihhuai Thu Tuamtuam,” Tedim BEHS No.1 Sangpi Golden Jubilee Magazine .eds.
13. H.Gin En Cin leh adangdangte. Yangon: MBC press, 1999.
14. Vum Lian Thang. “Ciimnuai Pana Tedim Mite,” Tedim BEHS No.1 Sangpi Golden Jubilee Magazine. eds.
15. H.Gin En Cin leh adangdangte. Yangon: MBC press, 1999.
16. Ciimnuai Magazine 1994, Yangon
17. Guite Khang Thu, Kalemyo, 1986
18. Khanglui Ngeina, Aizawl, 1999.
19. Zolai Simbu Kum Sawmgiat Cinna, Lamka, 1993.
20. Zolai Sim Bu (Class IV ), Tedim, 1997.
21. Zolawkta Oct. 1999 Issue, Aizawl
22. Sia Rev. Mang Tungg Thang, M.Div. www.teklwi.bravehost.com
23. Zoheisa Magazine 1988
24. Pa Thawng Do Kham

Lasa----Lia Cingsen
        Laphuak----Tg Singpi
Yatana oo